I Pianét estrasular
Angiul Verunes, de la Vus de l´Insübria n.2 e n.3
L'è nurmal dumandass se gh'è vita de föra de la Tera. L'Epicüru
in del 300 innanz de Cristu l'è staa el prim ch'el s'è dumandaa
e de alura multi alter.
La vita la pò ciapà diversi furm che num semm gnanca imaginà
per adess, magara anca diferent de cume se cugnuss chì inscì. Anca
in sü el nost pianeta gh'em de imparà anmò tantu, defat dumà
un quai ann fà em savüü che gh'eren di furm micrubiulogich che
viven de suta al mar arent i vulcan sutumarin a un quai chilometer de prufundità
senza vegh el calur e la lüs del Sû. Prima de questa scuverta se pensava
nò che furmi vivent pudessen suraviv inscì luntan in di abiss del
mar.
Dü hin i dumand fundamentai de la scienza de incö: com'è che
la vita l'è nassüda in sül noster pianeta? I urganismi vivent
hin la regula o l'eceziun in del cosmu?
Gh'hin dü pünt de vista: vün ch'el dis che la vita la s'è
svilüpada in sü la Tera in un quai miliun de ann de un bröd chimich
inanimaa e alter che hin cunvint che la vita sia difüsa in del spazi, o
almanch i prutein cumpless che ciamum DNA e che hin i matun de la vita.
Un astronum ingles Fred Hoyle l'ha avüü de dì che per lü
la prubabilità che una furma vivent se svilüpass de una sustanza
inanimata l'è cumpagna de la prubabilità che un culp de vent a
met insema un Boeing 747 in quater e quater vòt.
Se pensa che i cumet gh'abien denter i matun de la vita: cadén de prutein
che furmen primitiv elich de DNA. Se l'è inscì alura la vita la
pudariss vess difüsa in del spazi e evolvess in di furm biulogich vivent
dumà duve che i cundiziun ambientai hin bun cume quei che se tröven
in sü la Tera. Descuvrì una roba inscì impurtanta el pudaria
anca purtà a una revulüziun del noster pensee: la vita, magara dumà
baterega o micrurganega minga dumà in sul noster pianeta?
La materia l'è vasta e sem dumà partì a dumandagh i ròb
giüst per vegnì a cò de la dumanda de l'Epicüru. Gh'em
de ciapà un pünt de partenza per cercà dove l'è la
vita in d'el cosmu. A partissum da i ròb che cugnussum. Vörum cercà
vita cumpagn de quela che se tröva in sül noster pianeta: basaa in
sü la chimica urganega, che se svilüpa in un ambient süficientement
ümid, se non propi cun acqua liquida, e ch'el gh'abia almen una funt de
energia lüminusa permanent. I ambient püssé favurii hin chi
pianeta rucius e cun una süperfis liquida, pusiziunaa a la giüsta
distanza de la propia stela. Chi pianeta chì se ciamen abitabil.
Se fudessum bun de cipà sü un astrunav spazial e pirlà in
gir per la galassia cume fann in Star Trek o in di alter film de fantascienza,
sarium a post e pudarissum vidè e futugrafà de persona i pianeta
estrasular, ma l'è minga inscì facil.
El prim pianeta de föra del noster sistema sular l'è staa descuvrii
in del 1995 da dü scienziaa de l'Üniversità isvizzera de Ginevra:
Michel Mayor e Didier Queloz. L'è stada una scuverta eceziunal che in
di liber del fütür la sarà ricurdata cumpagn de la descuverta
di Americh del Cristofer Culumb.
Incö i scienziaa descuvrissen almanch des o quindes pianeta estrasular
a l'ann, ma el nümer e i scuvert divegnen semper püssè de pressa.
Quanti hin i pianeta estrasular in de la galassia? Tucc i stel gh'hann almanch
un pianeta?
Per rispund a questa dumanda gh'em de analizzà cum'è che se descuvrissen
i pianeta estrasular.
El metud püssè nurmal el saria quel de futugrafà diretament
el sistema planetari estrasular intorna a una stela. Chest chì el sariss
anca el metud püssè prumetent per vidè i culur di pianeta
e capì sübit i sò carateristich fisich e chimich de l'atmusfera
e de la süperfis, e vidè se gh'hin segn de vita o men. Sfurtünatament
l'è un metud incö impussibil perchè i stel hin almanch migliard
de völt püssé brillant di pianet e alura l'uservatur a remagn
sbalüginaa e el ved nient.
Incö capissum che intorna a una stela gh'è un pianeta grazie a metud
indiret de revelaziun.
DISTÜRB DE LA TRAIETORIA DE LA STELA CAÜSAA DE UN PIANETA CH'EL GHE
RÖDA INTURNA
Quand che sem in del spazi dü uget a orbiten l'un l'alter inturna al pünt
de baricenter: el center de massa. Una stela cume anca el noster Sû, l'è
multu püssè massiva de i pianeta che ghe giren inturna, e alura
el center de massa l'è minga el center stess de la stela, anca se l'è
lì arent, e alura la stela el ghe pirla intorna. Se el pianeta l'è
gròss squas come Giöv o püssé, alura a riessum a vidè
el spustament de la stela.
La magiur part di pianeta estrasular l'è stada descuverta cun questa
tecnica. La lüs de la stela la vegn südivisa da un prisma in un spéter
tipu arcubalen. Quand che vardum el spéter cun atenziun travers una lent
de ingrandiment a vedum di linei scür de asurbiment di element chimich
che hin in sü la süperfis de la stela. Stüdiand chi linei chì
se pò capì quanti hin e come hin fà i pianeta che orbiten
inturna a la stela. Cume? Quand ch'el pianet el se svisina vers de num, a vedum
la stela che se sluntana, e invers a l'upost. I linei de asurbiment se sposten
de völta in völta vers el rus e vers el blü del spéter.
Se el pianeta röda arent a la stela, cun un quai dì de rivuluzion,
alura in poch temp a podarissum vidè la stela che se sluntana e la se
svisina. Se inveci el pianeta l'è a la stessa distanza de Giöv e
el röda inturna a la stela in 12 ann, alura pudarissum capì che
gh'è el pianeta dumà dopu 12 ann de usservaziun.
L'è per chel mutiv chì che adess (i prim dàt hin dumà
del 1992) a revelum dumà i pianeta gròss cume Giöv che röden
in pocch dì o mes inturna a la propia stela. Cun el temp i astronum puderan
truvà anca pianeta che röden inturna a i stel in un quai ann, compagn
de quei del noster sistema sular.
Chesta tecnica de revelaziun gh'ha di limitaziun perchè l'è buna
dumà de vidè pianeta grand compagn de Satürn o de Giöv.
I noster strüment de misüraziun hin bun de vidè spustament
per dumà 15 meter al secund, e inveci pianeta grand cume la Tera agissen
in sü el Sû per dumà 0,1 meter al secund. Anca se in fütür
i noster strüment devegnerann püssé precis, i muviment di atmusfer
stelar ghe impedirann istess de vidé spustament inscì piscinin.
Una tecnica curelada cun questa l'è quela astrumetrega de misürà
precisament la pusizion de la stela in del firmament e dopu calculà de
quant la se sposta rispet a se gh'aviss minga inturna de pianeta. Adess l'è
una tecnica pocch üsada perchè la nostra atmosfera terester scunfund
i misür e ghe permett minga de vidè spustament inscì piscinin
cume quei che poden caüsà i pianeta inturna ai stel. Fra una desina
de ann l'Ent Spazial Eürupé el manderà in orbita in del spazi
de föra la nostra atmusfera, la sunda GAIA che pudarà magara individüà
in men de cinch ann tra des mila e cinquanta mila pianet estrasular gigant gassus
compagn de Giöv. Tant per dà un meter de giüdizi in sü
el prugress che la permetterà la recerca da el spazi, incö in squas
des ann de recerca svölta a Tera, i scienziaa han descuvrii dumà
cent vint pianeta inturna ad alter stel.
DISTÜRB DE LA LÜMINUSITÁ DI STEL (TRANSIT)
I pianet röden inturna ai sò stel e una quai völta un pianeta
el pò passà denanz a la sò stela e oscürala parzialment
per un tochet de temp: l'è un ecliss. La tòma de lüminusità
per un pianeta grand cumpagn de Giöv l'è del 1%, inveci per un pianeta
cume la Terra, l'è dumà del 0,01%.
El svantagg de questa tecnica l'è che el pianeta, la stella e num a duvarissum
vess in sü la stessa linea de vista, altriment a vedum nessüna ecliss
de la stela. La prubabilità de vess in 'sti cundiziun l'è de multu
bassa. Per fà cress la prubabilità de usservaziun gh'em de usservà
diversi miliun de stel per vidè magara dumà una centena de ecliss.
Semper la sunda GAIA la pudarà vess buna anca de vidè questi ecliss
estrasular.
PULARIMETRIA
Quand che la lüs de la stela la se reflet in sü el pianeta, l'è
minga dumà la lüngheza d'unda che la cambia, ma anca la pularizaziun.
La lüs che l'è emetüda de la stela l'è minga pularizada,
ma quela refletüda da l'atmusfera de un pianeta sì. Alura in fütür
se pudarà vidè anca chi efet chì cun növ strüment
de misüra che adess in mu nanca de vess custrüii.
Questa tecnica la permeterà de vidè anca pianeta cun un'atmusfera
grand cumpagn de la Tera: magari abitati o abitabil.
RIVELAZIUN DIRETA DE PIANET INTURNA AI STEL
In fütür l'ültim gradin de la recerca di pianet estrasular,
sarà quel de videi diretament.
I telescopi de 8 meter de diameter e i növ tecnich per la visiun in lüs
infrarussa pudarann dagh una man. In lüs visibil la stela l'è defat
migliard de völt püssé lüminusa respet al pianeta, ma
in infraruss la diferenza de lüminusità la decress fina a un milion
de völt: un urdin de grandezza in men che iuterà i scienziaa a videi.
Alter tecnich pussibil hin quei de l'interferumetria nüla. La lüs
di tanti telescopi piscinin singüi la pò vess cumbinada insema per
simülà quela de un grand telescopi ünich. Questa tecnica l'è
ciamada interferumetria e la s'è svilüpada in di und radiu. Incö
sem ai prim pass per una tecnica analuga anca per la lüs infrarussa.
De solit vörum vidè de pü e metum insema i lüs de diversi
telescopi per vegh püssé lüminosità e vidè stel
püssé debui e püssé luntan.
La lüs l'è un unda eletrumagnetega cun crest e val. Quand vörum
vidè uget debui, alura metum insema val cun val e crest cun crest per
vegh una lüminusità püssé alta.
Se vörum vidè un pianeta che röda inturna a la stela, gh'em
inveci de met insema val cun crest per scancelà la stela e vidè
dumà el pianeta. L'è un prucediment cumplicaa, ma cul temp i scienziaa
sarann bun de fà anca quest.
Fra una quindesina de an l'Ent Spazial Eürupé el manderà
in del spazi una flota de sund spaziai cun el compit de fà interferumetria.
L'esperiment el se ciamerà DARWIN e puderà revelà on migliaiu
de pianet cumpagn de la Tera e de Mart. Quand che descuvrirem el prim pianeta
grand cume el noster e abitabil la sarà anca questa una revulüziun
scientefega de grand purtada che la pudarà scunvolgg i noster idei in
sü la vita in del cosmu.
Quand che el Sû el finirà la sò esistenza cume tücc
i ròb sperem che i nòster pruniput a pudaran vess ben luntan in
un quai alter pianeta abitabil in gir per la galassia.
Abuneves a la Vus de l'Insübria:
http://www.giurnal.org/
Inserito da: Veronesi in data 11/5/2005, 21:28
Scritto in Insubre per la parte Scienza di Internet Padano
Condividi:
Modifica questo articolo
|